Nick Takkenberg

Opinie 01 · een bouwer reageert op de filosofen

Bang voor een chirurg die nog niet bestaat

Filosoof Alexandra Prégent promoveerde begin september in Leiden op emotionele privacy: wat gebeurt er met ons als AI onze emoties kan lezen? Goeie vraag. Verkeerde angst.

In haar proefschrift schetst Prégent een toekomstscenario. Een chirurg meldt zich voor een operatie, het systeem leest haar gezicht en stem en bestempelt haar als emotioneel instabiel, en haar werkgever zet haar aan de kant terwijl ze prima kan opereren. Technologie die emoties leest, dwingt je volgens Prégent iets bloot te geven dat van jou is (Universiteit Leiden, augustus 2026).

Ik snap de waarde van dat punt, en toch is dat scenario een luchtkasteel. Het gevaar zit niet in de machine. Een systeem doet wat zijn opdrachtgever wil, en de echte vraag is dus wie die opdrachtgever is en wie hem betaalt. Daar gaat dit stuk over.

Tegenover die angst staat een minstens zo grote kans: als AI emoties kan lezen, kan een huisartsenlijn horen wat iemand niet durft te zeggen, en wordt zorg goedkoper en breder beschikbaar. De mens is in het beoordelen van andere mensen bovendien geen gouden standaard, wij zitten zelf ook vol bias.

Als maatschappij zijn we intussen vooral druk met het zoeken van problemen om over te praten, in plaats van te handelen met de middelen die er al liggen. Met en voor elkaar. Die mindstate moet om.

Hoe dat handelen eruitziet, zie ik van dichtbij. Bij een organisatie zonder winstoogmerk zit ik middenin een bouw- en leertraject. De verkoop liep er terug en niemand kon vertellen waarom, terwijl de markt klaarstond met losse abonnementen en pleisters. Wat er werkelijk nodig was: eerlijk meten waar het aan ligt, een eigen AI-werkomgeving, en mensen leren het daarna zelf te doen. Dat is in het klein wat de staat in het groot zou moeten doen.

Wie de bouwers kiest, kiest de ethiek. Het cowboygedrag van buitenlandse durfinvesteerders kan de staat prima tackelen. Dat vraagt geen nieuw grijze-wollen-sokken-fonds, het vraagt een bedrijfsbouwer: een club die jonge mensen, wetenschappers en filosofen als katalysator gebruikt voor sterke ideeën met impact, op de plek waar nu een vaag Amerikaans fonds zit dat volledig winstgedreven is. En ja, de staat is geen ondernemer. Dat hoeft ook niet. Ze hoeft alleen de vangrail te zijn waar de markt er geen heeft.

Gevaar bestrijd je niet met regels, maar met kracht.

Dus, Den Haag: stop met de markt ingewikkelder maken en ga stimuleren, zodat je ethiek kunt meegeven aan wat er gebouwd wordt en kunt kiezen wie er geld krijgt. Iedereen met een goed idee kan dat idee door AI letterlijk laten ontwikkelen. Alleen verwacht de Nederlandse economie nog steeds dat een startupfounder zelf de sales, de techniek, de marketing, het netwerk en het liefst ook rijke ouders meebrengt.

Laat toegang beginnen waar de staat haar burgers toch al vormt: in het onderwijs, als volwaardige extra afslag naast de academische route. We filteren nu op academisch presteren, terwijl de academie zelf door al haar regels en trage onderzoeksrondes de versnelling van de markt niet kan bijbenen. Niet passen op school mag niet betekenen dat de weg naar je eigen geluk dichtzit. Geef wie die afslag neemt een inkomen tijdens het bouwen en een uitkomst waar de maatschappij iets aan heeft.

Van je zwakte je kracht maken, daar stond Nederland ooit om bekend: bij hoog water leren wij dijken bouwen. Dus bouw ze. Katalyseer de ideeën, geef ze de vangrail die ze nodig hebben en maak het voor iedere Nederlander weer aantrekkelijk en begrijpelijk om de handel in te stappen. Dat is het slingshot-effect: van ideeën naar bedrijven.

En Prégent? Die heeft gelijk dat je binnenkant van jou is, en dat moet zo blijven. Maar bang zijn voor een chirurg die nog niet bestaat helpt geen ondernemer vooruit. Wacht dus niet op Den Haag en niet op de filosofen. Pak een echt probleem van je klant, bouw er iets voor en schrijf op welke keuzes je daarbij maakt. Meer ethiek heb je niet nodig om te beginnen.

Verder lezen

Hierna